Artikelen:
Geniet van Istanbul met Marc Guillet

Gülenbolwerk Rotterdam

16 sep
2016
Door: Marc Guillet
Er zijn nog geen reacties

Gülen is groot in Rotterdam. Maar gaat het de beweging, waarvan de aanhangers sinds de mislukte staatsgreep in Turkije worden bedreigd, om ‘wereldburgerschap’ of is het een streng-islamitische club?

ANTTI LIUKKU EN MARC GUILLET

Daar was de held. Basketbal-miljonair Enes Kanter, spelend voor de Oklahoma City Thunder. Met de uitzinnige leerlingen van het Cosmicus College in Rotterdam speelde hij een potje basketbal in de gymzaal. Later op de avond prikte Kanter een vorkje mee in een buurthuis van de stichting Nida, een aan de Gülenbeweging gelieerde welzijnsorganisatie in de opkrabbelende wijk Hillesluis. De basketballer sprak lovende woorden over het werk van de Turks-Nederlandse welzijnsvereniging, die zich in de wijk inzet voor ‘wereldburgerschap’, ‘wederzijds begrip’ en ‘democratie’. De Turks-Nederlandse krant Zaman deed er verslag van.

Zijn bezoek in juni was geen toeval. Kanter, Nida, Cosmicus en Zaman zijn verbonden door een ijzersterke band: de onvoorwaardelijke liefde voor de omstreden imam Fethullah Gülen. Kanter is in Turkije inmiddels persona non grata. Hij brak met zijn familie en veranderde zijn achternaam officieus in ‘Gülen’.

Fethullah Gülen is een charismatisch figuur, die tijdens emotionele preken in snikken kan uitbarsten. Een machtige figuur ook. Vanuit het Amerikaanse Pennsylvania, waar hij sinds 1999 woont, is de 75-jarige Gülen geestelijk leider van een netwerk met miljoenen volgelingen. In wel 140 landen bestieren ze scholen, ondernemersverenigingen en tal van andere bewegingen. De drijfveer, zoals ze het zelf zeggen: liefdadigheid, onderwijs en dialoog.

In Nederland is Rotterdam het epicentrum van de beweging. In de afgelopen decennia hebben Gülenisten in de havenstad een indrukwekkend netwerk opgebouwd: scholen, een bedrijvennetwerk, een studentenvereniging, internaten, huiswerkcentra en gezondheidscentra en buurthuizen (Nida). En een krant dus: Zaman.

Op vriendelijke toon worden ‘dialoog’, ‘wereldburgerschap’ en ‘wederzijds begrip’ gepredikt. Gülenisten zijn over het algemeen hoogopgeleide, goed verdienende en welbespraakte Turkse Nederlanders. Met uitstekende contacten in het bedrijfsleven én de politiek – met name het CDA.

Sinds de Turkse couppoging is het gedaan met de dialoog. Gülenisten voelen zich niet meer veilig. Tientallen aanhangers worden bedreigd, bedrijven geboycot en bij stichting Nida zijn de ruiten ingegooid. Hoewel de Nederlandse sympathie bij de Gülenbeweging ligt, is ze niet onomstreden. Kenners, zoals Turkije-deskundige Lily Sprangers, waarschuwen al jaren voor een dubbel gezicht: van buiten westers en democratisch, van binnen diepreligieus met sektarische trekjes. ,,Al die verhalen over ‘dialoog’ en ‘harmonie’ zijn propaganda. Ze komen modern over, maar dat is een rookgordijn waarachter een conservatief islamitische beweging schuilgaat. Het is belangrijk dat Nederland – en vooral de overheid – dat weet. Want ze krijgen voor verschillende projecten subsidie, omdat het zo mooi klinkt. Ze houden mensen voor de gek”, zegt de directeur van het voormalig Turkije Instituut in Leiden.

Ondanks alle retoriek over ‘dialoog’ is de beweging volgens de Leidse hoogleraar Erik-Jan Zürcher ook bijzonder ‘Turks nationalistisch’ en gericht op macht. ,,De strategie in Turkije is om mensen op te leiden, om zo geleidelijk aan het staatssysteem te infiltreren en over te nemen”, zegt hij. ,,Daarvoor hoeven we niet in Nederland te vrezen, maar ook in Europa en Amerika is het de bedoeling om ‘sleutelposities’ te bemachtigen. Daarmee vergroten ze hun invloed in de Turkse gemeenschap, wat weer hun positie in Turkije versterkt.”

Dat de verschillende Gülen-organisaties zich naar buiten toe nooit presenteren als ‘islamitisch’, heeft een historische oorzaak. Dat was, vroeger in het streng seculiere Turkije, hun overlevingsstrategie. ,,Ze hebben geleerd naar buiten toe een neutraal en acceptabel gezicht op te zetten. Dat is ook de achtergrond van de nadruk op ‘dialoog’. Daarom pappen ze in Nederland ook graag aan met prominente politici. Maar naar binnen toe is er een strakke hiërarchie, en ze zijn volledig toegewijd aan de zaak.”

De zaak? Die is volgens Zürcher tweeledig. Aan de ene kant is persoonlijke ontwikkeling belangrijk binnen de Gülen-beweging: ,,Jezelf dienstbaar opstellen, goede dingen doen om zo een betere moslim te worden.” Aan de andere kant willen ze ook ‘de baas spelen’. ,,Het is een langetermijnstrategie om er een betere, meer islamitische wereld van te maken. Met een groot een machtig Turkije. Uiteindelijk moet Gods plan worden gerealiseerd. Dus om het democraten te noemen… Nee, dat zijn ze niet.”

Het beeld van een club met twee verschillende gezichten wordt bevestigd in gesprekken die deze krant voerde met mensen die betrokken waren bij de Rotterdamse Gülen-beweging. ,,Het plan is ook hier om talenten op te leiden en op belangrijke posities neer te zetten. Het uiteindelijke doel is om de islam – volgens de interpretatie van Gülen – te verspreiden, overal daar waar de zon schijnt. Dat is de drive. En het gaat allemaal heel stiekem”, zegt een Turkse Rotterdammer.

Het contact met de Gülenbeweging begint voor velen met zogenoemde huiskamersessies, die worden geleid door een abi (broeder) of abla (zuster). Jongeren van 14, 15 jaar worden daarvoor uitgenodigd. ,,Het begint heel gezellig. Er wordt thee gedronken, gekletst en bij lekker weer gebarbecued. Er wordt gelezen – niet de Koran, maar de boeken van Gülen of Said Nursi. Wie slim is, krijgt alle aandacht. In een vmbo’er zijn ze niet geïnteresseerd”, zegt een deelnemer.

Er is ook sprake van een bepaalde dresscode: bij voorkeur een pantalon en halflange jas. Verder draagt een Gülenist nooit een baard. ,,Je leert dat als Mohammed nu zou leven, hij in een pak zou lopen, zonder baard. Daar kan je wel wat mee, als jonge moslim in Nederland.” Als ze elkaar begroeten, volgt een omhelzing, met een tikje onder aan de rug.

In 2007 opende het Cosmicus College in Rotterdam de deuren. Officieel een seculiere middelbare school voor havo en vwo, met de nadruk op wereldburgerschap. Van de Turkse docenten op het Cosmicus zijn er veel actief als abi en abla, zegt een oud-medewerker. ,,Er waren natuurlijk discussies op het Cosmicus: waarom starten we niet gewoon een islamitische school? Want dat mag in Nederland. Het antwoord was: nee, op deze manier bereiken we sneller ons doel.” Zo was het gedrag binnenkamers niet hetzelfde als naar buiten toe. Met ‘vreemden’ in de buurt schudden mannen en vrouwen elkaar probleemloos de hand, maar intern was dat taboe.

Directeur van het Cosmicus, Ilyas Bagci, wil geen antwoord geven op de vraag of docenten als abi of abla werkzaam zijn. Is het Cosmicus, op het oog een gewone Rotterdamse middelbare school, onderdeel van een groter Gülen-netwerk? ,,Nee, helemaal niet”, zegt Bagci resoluut. ,,Ik kan er ook niets aan doen wat er in de Turkse gemeenschap allemaal wordt gedacht.”

Hoewel enkele kopstukken nu openlijk uitkomen voor hun bewondering voor Gülen, blijven de ware bedoelingen duister, zegt expert en publiciste Elise Steilberg. Zij volgt de beweging al vele jaren kritisch, vanaf het moment dat haar Turks-Nederlandse zoon belandde bij een buitenschoolse cursus, gegeven door Gülenisten.

Ze vindt dat de Nederlandse overheid te makkelijk denkt over de Gülen-beweging. ,,Ze weten heel goed wat de media en politici in Nederland willen horen, maar dat zijn verkooppraatjes. Ze houden overal in Europa dezelfde verhalen. Maar in Turkije gelooft niemand dat meer”, zegt Steilberg. ,,Aan de ene kant hebben ze seculiere scholen en aan de andere kant verborgen studiehuizen, waar kinderen de beweging worden ingetrokken. Dat klopt toch niet? Dat vraagt gewoon om onderzoek.” Ook zij ziet het als een ‘islamiserende beweging’. ,,Ze hebben de tijd, een heel lange adem. Al komt het islamitische rijk er over 200 jaar, dan hebben ze in elk geval hun steentje bijgedragen.”

De Utrechtse emeritus hoogleraar Martin van Bruinessen, Turkije en islam-expert, is milder. Hij deed in 2010 op verzoek van het kabinet onderzoek naar de Gülen-beweging in Nederland. Hoewel het onderzoek zes jaar geleden plaatsvond is er volgens hem ‘sindsdien niets wezenlijks veranderd’. Zijn conclusie toen was dat het een ‘sociaal en moreel behoudende religieuze beweging is met een ondoorzichtige organisatiestructuur’. De kaderleden zijn wars van islamitisch vertoon. Ze doen mee aan allerlei maatschappelijke activiteiten. Daarin is ‘dienstbaarheid’ (hizmet in het Turks) de kernwaarde. ,,Hoe werelds hun publieke activiteiten ook zijn, ze onderwerpen zich in het privéleven aan een strikte morele discipline”, zo observeerde Van Bruinessen in zijn rapport over de meest actieve leden. ,,Het is een levenshouding die lijkt op die van de klassieke calvinisten: zij zijn ‘actief in de wereld, maar niet van de wereld’.” In zijn onderzoeksrapport noemde hij hen ‘Turks-islamitische jezuïeten’. Desgevraagd typeert hij hen nu ook als ‘vrome moslims in burgerkostuum’.

De Turkije-expert vermoedt dat er op grond van wat er tot nu naar buiten is gekomen over de mislukte staatsgreep, de putsch niet alleen werd uitgevoerd door aanhangers van Gülen, maar ook door radicale pro-westerse kemalisten (aanhangers van het gedachtengoed van de eerste president Mustafa Kemal Atatürk) en opportunisten die hun carrière geblokkeerd zagen. Uit het onderzoeksrapport blijkt niet dat de Gülenisten er in Nederland een geheime agenda op na houden en de samenleving willen islamiseren of de integratie tegenwerken. Etiketten als ‘ultra-orthodox’, ‘fundamentalistisch’ of ‘islamistisch’ vindt Van Bruinessen misleidend. ,,Het vasthouden aan het islamitisch recht of het precies uitvoeren van de rituele regels van de islam spelen amper een rol in de leefwereld van de Gülenisten. Morele waarden zijn voor hen van veel groter belang, net als het lezen en bestuderen van de teksten van Gülen en diens leermeester Said Nursi. Ze hebben evenmin een politiek programma of ideologie, zoals de Moslim Broeders in Egypte. Ze zijn sociaal conservatief, maar goed geïntegreerd. Ze belijden een soort door het soefisme beïnvloede Turkse volksislam, maar dan een moderne versie daarvan.”

 

Reageren




*

Dordtse Deniz mag al een jaar Turkije niet uit: ‘Ik hoop op vrijspraak’

Duizenden Turken beboet voor roken in auto, maar aantal rokers neemt nauwelijks af

Horendol van ongevraagde verkooptelefoontjes

Animo mkb-ondernemers voor Turkije daalt dramatisch