Artikelen:
Geniet van Istanbul met Marc Guillet

“Het nieuwe Turkije” – een boekbespreking

24 mrt
2016
Door: Marc Guillet
Er zijn nog geen reacties

Voor degenen die meer willen weten over de achtergronden van de turbulente ontwikkelingen in het huidige Turkije zijn er steeds meer lezenswaardige boeken beschikbaar, maar amper in het Nederlands. Gelukkig is eind 2015 – en voorafgaande aan de voor sommigen verrassende uitslag van de verkiezingen in november –  de bundel “Het nieuwe Turkije” verschenen.

In zijn voorwoord “Europa’s naaste buur in perspectief” laat de titel reeds zien dat ook Ben Bot kennelijk van mening is dat Turkije niet tot Europa behoort. Dat verbaast een beetje want dat deel van Turkije dat niet tot Anatolie behoort, is groter in oppervlakte dan sommige lidstaten van de Europese Unie. Tegelijkertijd pleit hij voor meer begrip en kennis over het land en dat is inderdaad hoog nodig.

In de bijdrage “Betrekkingen tussen Nederland en Turkije in een historisch perspectief” geeft Alexander de Groot een snelle blik op de geschiedenis tussen onze landen.  Hij duidt terecht op de eeuwenlange bloeitijd van de beschaving van Seljoeken en Ottomanen en de intensieve culturele en economische contacten die er door de eeuwen heen tussen Nederland en Turkije hebben bestaan. Dat is belangrijk om zich te realiseren in een tijd waarin vaak alleen oog is voor wat zich direct voor onze ogen afspeelt of lijkt af te spelen.

Thomas von der Dunk in zijn “De onvoltooibare brug tussen Europa en Turkije” (ook hier weer dat onderscheid) laat op de hem toevertrouwde wijze zien dat het met de toetreding van Turkije tot de Europese Unie niet echt vlot verloopt. Datgene wat hij schrijft over de fictie dat er in Turkije slechts Turken wonen en godsdienst geen rol speelt, zal bij de kemalistische Nederlands-Turkse lezer niet in goede aarde vallen. Atatürk wordt door velen van hen als een godheid aanbeden; zoals ook velen van islamitisch-conservatieve huize naar Erdoğan opkijken. Er is inderdaad in al die jaren niet veel veranderd, veel Turken leven nog in een sociale omgeving waar een sterke leider als noodzakelijk wordt gezien om de familie, de stam en het land optimaal te laten functioneren en te beschermen. Vooral dat laatste is van belang omdat velen van mening zijn dat de enige vrienden van Turken, Turken zijn en het “Westen” er alleen op uit is Turkije op te kopen, op te delen of over te nemen. Het heeft bepaald niet geholpen dat mensen van jongs af worden opgevoed met sterk uitvergrote nationalistische gevoelens. Nuttig wellicht voor het opbouwen van een natie, maar niet voor een goed begrip van de wereld om zich heen en de eigen plaats daarin.

Von der Dunk merkt zeer terecht op dat een aantal lidstaten blokkades opwerpt tegen toetreding vanwege multiculturele spanningen in die landen of de groeistuipen waarin sommige nieuwe lid-staten lijden. Dat het derhalve niet opschiet met de relatie is niet alleen aan Turkije te wijten, alhoewel de huidige regering van het land bepaald niet zijn best doet om de Europese wet- en regelgeving op de punten van democratie en mensenrechten over te nemen. In tegendeel, president Erdoğan liet er onlangs geen twijfel over bestaan dat hij van mening is dat democratie geen plaats heeft in zijn Turkije.

Het artikel “De Turkse democratie: voorbeeld voor de Arabische lente” van Jan Jaap de Ruiter besteedt aandacht aan de politieke ontwikkelingen in Egypte, Libie en Tunesie.  De Ruiter’s stelling dat Turkije het voorbeeld is dat islam en democratie wel degelijk samen kunnen gaan, onderschrijf ik niet; en Erdoğan doet dat evenmin (zie hierboven). Islam en democratie kunnen wel samengaan, maar Turkije is niet het goede voorbeeld. Democratie is meer dan alleen verkiezingen (of de Turkse verkiezingen vrij zijn, laat ik hier in het midden). In Turkije bestaat geen persvrijheid, is de rechterlijke macht niet onafhankelijk, en bestaat geen cultuur van betrokkenheid. Een recent onderzoek van Turkse academici aan gerenommeerde Turkse universiteiten concludeert dan ook:

“In general, this survey confirmed voting as a major political activity in Turkey, where otherwise everyone seems to only mind their own business, seek individual benefits and interact with familiar or similar individuals. In such a distrustful society, democracy can’t stay healthy. More paranoia and polarization and excessive politicization of society will not help. As long as there is a crushing fear of state as an authority that punishes rather than serves, more nurtured civic values and encouraged political participation in Turkey will remain mere wishful thinking”.

Of – zoals De Ruiter stelt – Erdoğan’s droom van superioriteit van het geloof boven het systeem nooit zal worden gerealiseerd, staat nog lang niet vast. Hij werkt er hard aan die droom wel degelijk te realiseren, zo wordt de rijkdom van de Ottomaanse cultuur sinds enige tijd sterk benadrukt en verschijnen er allerlei –  vooral pompeuze – gebouwen met “Ottomaanse” accenten.

In “Erdoğan en de AKP in perspectief” geeft Joost Lagendjk – zoals van hem kan worden verwacht – een goed onderbouwde visie op de vigerende politieke constellatie.  Hij benoemt de successen die de AKP op economisch terrein heeft gerealiseerd (met steun van internationale donors, zoals de EU, IMF en de Wereldbank) en het krachtige en alom aanwezige apparaat dat die partij is geworden. Lagendijk memoreert evenzeer terecht dat de AKP-regering er in is geslaagd de Turkse krijgsmacht aan zich ondergeschikt te maken. Te lang hebben de generaals en admiraals – en in hun kielzog vele kemalisten – het de normaalste zaak van de wereld gevonden dat het land twee regeringen had: een civiele en een militaire.

Inmiddels leven we in 2016 en hebben de verkiezingen van november 2015 laten zien dat de kiezer – onder invloed van toegenomen terroristische aanslagen door de PKK – heeft gekozen voor de vermeende stabiliteit van AKP en Erdoğan. Dat de vrees naar stagnatie en autocratie terecht was, lijkt te worden bewaarheid.

Froukje Santing vraagt onze aandacht voor “Het Turkse diaspora-paradigma”.  Het is inderdaad voor een ieder zichtbaar dat de Turkse regering fors investeert in een internationale aanwezigheid. Het aantal diplomatieke vertegenwoordigingen is aanzienlijk gestegen, met name in Afrika waar naartoe men zijn aandacht heeft verplaatst. Santing constateert terecht dat de regering ook de betrekkingen met in het buitenland levende Turken of van Turkse origine, alsmede die van aan Turkije gerelateerde “Turkische” gemeenschappen sterk intensiveert.  Zoals ook elders in de wereld geschiedt, ziet de Turkse regering mensen van Turkse origine als Turkse onderdanen en zij zelf zien dat soms ook zo, ook al kennen ze Turkije alleen van vakantie en is hun beheersing van de Turkse taal vaak onvoldoende. Terecht wordt vermeld, dat juist die mensen die gedwongen zijn uitgeweken naar het buitenland, waaronder Koerden en Armeniers, zich niet in het diasporaverhaal erkennen. De inmenging van de AKP en de regering in de binnenlandse politiek van de landen met een Turkse gemeenschap zal nog wel even voortduren.

In de “Grootste uitdaging voor de Turkse economie: ontsnappen aan de middle income trap” geeft Marc Guillet een deskundig en gedegen inkijkje in de economische ontwikkelingen in Turkije en de uitdagingen waarvoor het land staat gesteld. Aan zijn blik op de geschiedenis en zijn analyse van de economie in Turkije heb ik niets toe te voegen. De groei van de economie is in belangrijke mate te danken aan consumptie. Het uitgebreide gebruik van de credit card breekt nu velen op. De kwaliteit van het onderwijs moet inderdaad behoorlijk omhoog en er moet ook meer gedaan worden aan het verbeteren van het investerings- en ondernemingsklimaat. Innovatie is mede daardoor slecht ontwikkeld.  Corruptie is wijd verbreid, alhoewel dat soms door het leven gaat als “de informele economie” en soms ook aanvaardbaar wordt gevonden, want “als jij, mijn broeder, mij nu helpt, dan help ik jou morgen.”

Het is twijfelachtig of de Turkse regering de economische doelstellingen zal kunnen realiseren. Onder invloed van de politieke ontwikkelingen en de veiligheid in het land, zullen meerdere serieuze investeerders zich afvragen of investeren in Turkije nu wel zo verstandig is.

In “Persvrijheid onder vuur. De toekomst is aan de burger” stelt Lars Anderson dat een essay over persvrijheid niet lang behoeft te zijn. Dat is correct, die vrijheid bestaat alleen voor de supporters van de regering en niet voor mensen die kritisch zijn. “Het gaat slecht” en het gaat steeds slechter. Een interpretatie van recente woorden van Erdoğan duidt op “denken wordt verboden.” Was onder de militaire junta’s het bezit van sommige boeken al verboden, die tijden lijken terug te kunnen komen. Het wordt tijd om de inhoud van de eigen boekenkast eens goed te bezien.  Het is een terechte vraag of en wanneer een “kritische Turkse massa” opstaat. Dat zou nog best eens lang kunnen duren.

In “Staat en religie in Turkije” gaat Thijl Sunnier in op de relatie tussen beide. Dat is een interessante vraag vanuit de gedachte dat de Turkse Republiek een seculiere is, terwijl de bevolking in grote mate religieus is; al dan niet praktiserend. Het lijkt mij een illusie om te veronderstellen dat de invloed van de islamitische religie op de politiek van het land snel zal verminderen. Het tegenovergestelde lijkt waar, gelet op de toename in fundamentalistische scholen en organisaties, alsmede de islamitisch georienteerde geluiden die – bijna alle – politieke partijen laten horen.

Lily Sprangers en Paul Dekker besteden in “Kan de civil society Turkije redden” en “Betekenissen van de civil society voor Turkije” aandacht aan de vraag op wat nu eigenlijk civil society en Civil Society Organisations” zijn en welke vormen daarvan in Turkije voorkomen. In een land waar de burgers zich niet zeer betrokken voelen bij de samenleving (zie mijn reactie bij het artikel van Von der Dunk), moet er veel gebeuren om maatschappelijke organisaties kans van slagen te geven. Die kans is voor aan AKP-gerelateerde organisaties groter dan voor anderen. Een ander en minst zo belangrijk obstakel is de bestuurscultuur in het land, die is volstrekt top down (“vader heeft altijd gelijk”) en behelst (nog) niet het overleg met de burgers waarom het gaat.

“Turkije en haar oosten: van Armeens naar Koerdisch conflict” door Uğur Ümit Üngör. Wereldoorlogen, volkerenmoorden, terrorisme, Turkije heeft er aan deelgenomen en voorbij zien komen. Üngör gaat in op de verschillende conflicten en bevestigt dat deze niet los kunnen worden gezien van het staats- en natievomingsproces. Een proces dat Turkije heeft doorlopen en nu wederom – of nog steeds – doorloopt. Het is triest te moeten constateren, dat de burgers van Turkije niet of nauwelijks in staat zijn om met die trauma’s om te gaan. Het heeft in Nederland lang geduurd voordat men in staat was bij voorbeeld het eigen Indische verleden onder ogen te zien. Dus moeten wij in Turkije maar geduldig blijven, en blijven hopen, zelfs in tijden waarin de polarisatie hier alleen maar toeneemt.

“Nederlandse sporen in de Ottomaans-Turkse kunst”, “de Turkse moderne kunst. Moderator en criticaster van het moderne Turkije”, “Turkse poezie en haar cultuurhistorische bedding” door Hans Theunissen, Maria Hermanussen respectievelijk Systske Sötermann. Interessante artikelen over cultuur-historische ontwikkelingen in het verleden en toekomst. Ik volsta met de constatering dat de aandacht voor het Ottomaanse onder invloed van de huidige leiders van Turkije, toeneemt.

In hun Slotbeschouwing geven Gürkan Çelik, Annemieke Mak en Ahmet Can een volstrekt juist beeld van het Turkije van nu. Ik heb daar niets aan toe te voegen. Onwetendheid, armoede en tweedracht, het bestond en bestaat nog steeds. Het is afwachten of we van de “twee stappen achterwaarts” van nu, snel zullen gaan naar “drie stappen voorwaarts.”

Ad van Herk
24 maart 2016
Drs A.L.W van Herk studeerde juridische bestuurswetenschappen aan de Rijksuniversiteit Leiden en woont en werkt als consultant in Ankara.

Reageren




*

Dordtse Deniz mag al een jaar Turkije niet uit: ‘Ik hoop op vrijspraak’

Duizenden Turken beboet voor roken in auto, maar aantal rokers neemt nauwelijks af

Horendol van ongevraagde verkooptelefoontjes

Animo mkb-ondernemers voor Turkije daalt dramatisch