Artikelen:
Geniet van Istanbul met Marc Guillet

Turkse democratie slachtoffer van machtsstrijd

6 jan
2014
Door: Marc Guillet
Er zijn nog geen reacties

Op de site van: Het Grote Midden Oosten Platform

Een giftig mengsel van extreme polarisatie, wantrouwen en complottheorieën verziekt Turkije. De woekerende cellen van deze complexe aandoening vermenigvuldigen zich onbeheerst en richten schade aan in al het weefsel van de samenleving. Zelfs voetbalstadions zijn aangetast.

Toen ik een paar weken geleden het Recep Tayyip Erdoğan stadion van Kasımpaşa bezocht voor de stadsderby tegen Beşiktaş scandeerden de supporters van Beşiktaş de tegen premier Erdoğan gerichte leuze ‘Her yer Taksim, her yer direniş’ (Overal is Taksim, overal is verzet). De fans van Kasımpaşa reageerden daarop met de slogan ‘Her yer Tayyip, her yer Erdoğan’.

In deze arme, conservatief-religieuze arbeiderswijk werd de premier geboren. Hier groeide hij op en speelde er voetbal als semi-prof. Maar zelfs in zijn eigen wijk en in het naar hem vernoemde stadion wordt opgeroepen tot verzet tegen hem en zijn regering. Kijkers naar betaalzender Lig TV merken daar overigens niets van. Want de beelden worden met een vertaging van 1 minuut uitgezonden, zodat de zender het geluid kan wegdraaien zodra er weer eens politieke leuzen worden geschreeuwd.

Omvangrijk corruptieschandaal

Heel zijn leven is Erdoğan al een fanatiek supporter van Fenerbahçe. Zijn partij reduceerde in 2011 de maximumstraf voor omkoperij in de sport van 12 jaar naar 3 jaar. Die wetswijziging was vooral bedoeld om de preses van Fenerbahçe, die was aangeklaagd wegens het omkopen van spelers, een zware straf te besparen. Tot grote woede van Erdoğan toont de harde kern van de supporters daar geen dankbaarheid voor. Sinds de oproerpolitie de Gezi-protesten in juni met grof geweld en ten koste van vijf doden neersloeg, scanderen zij in elke wedstrijd leuzen tegen de premier. In de afgelopen weken is daar een nieuwe slogan bijgekomen. Erdoğan en zijn AKP partij worden nu ook voor ‘dieven’ uitgemaakt sinds het aan het licht komen van een grootscheeps corruptieschandaal. In een poging de supporters op andere gedachten te brengen, nodigde de premier in zijn kantoor van het Dolmabahçe paleis voetbalanalist Ridvan Dilmen en een bestuurslid van Fenerbahçe uit voor een onderhoud dat twee uur duurde. De voormalige Fenerbahçe spits zei braaf ‘Politiek en sport moeten gescheiden blijven’, en ‘Ik veroordeel de slogans tegen onze premier’. Voor alle duidelijkheid voegde hij er nog aan toe: “Je vindt hem misschien niet aardig en je stemt mogelijkerwijs niet op hem, maar mijnheer de premier is een betere Fenerbahçe fan dan wie ook. Dit verdient hij niet’.

Het zal allemaal niet baten. De pleidooien om kritiek achterwege te laten. De groeiende zelf-censuur in veel media. Het intimideren en ontslaan van onafhankelijke geesten in de media en het creëren van angst. Allemaal futiele pogingen om de geest weer terug in de fles te krijgen. Maar de geest van verontwaardiging en verzet tegen de arrogantie van de macht, tegen het steeds autoritairder optreden van Erdoğan, wil niet meer terug. De protesten van hoog opgeleide jongeren uit de middenklasse, voor het behoud van het Gezi-park in Istanbul en tegen de regering waren een wake-up call voor de premier. Crisis management bleek niet zijn sterkste punt. ‘Aanval is de beste verdediging’ was zijn credo. Hij begon wild om zich heen te slaan, schold alle activisten uit voor çapulcu (plunderaars) en herhaalde keer op keer zijn complottheorie dat de çapulcu, in samenwerking met een obscure ‘rente lobby’, buitenlandse media, en de Lufthansa, probeerden de Turkse economie te verzwakken en zijn regering omver te werpen.

Dezelfde tactiek gebruikt hij nu weer nadat tientallen mensen op last van een officier van justitie zijn gearresteerd op verdenking van het betalen van steekpenningen en het illegaal verhandelen van goud met Iran. De verdachten hebben allemaal banden met de regerende Partij voor Gerechtigheid en Ontwikkeling (AKP). Het gaat om zonen van drie ministers (inmiddels ontslagen), om de burgemeester van een deelgemeente in Istanbul, ondernemers en Süleyman Aslan, de general manager van de staatsbank Halkbank. Bij de laatste werd thuis niet minder dan $4,5 miljoen aan bankbiljetten in schoendozen verstopt gevonden. Niet bepaald een moderne manier van met geld omgaan voor een bankier. De zoon van de minister van Binnenlandse Zaken had zoveel schoendozen gevuld met buitenlandse bankbiljetten dat hij een telmachine nodig had om het allemaal bij te houden. Zijn vader kritiseerde het onderzoek naar corruptie als ‘chantage’.

Ook nu weer zijn journalisten om politieke redenen hun baan kwijtgeraakt. Het meest recente slachtoffer van de heksenjacht is de conservatief-islamitische journaliste Nazlı Ilıcak (70), die 11 jaar lang welwillend over de AKP-regering heeft geschreven. Haar regeringsgezinde krant Sabah zette haar aan de kant, omdat ze ervoor had gepleit dat de ministers die beschuldigd worden van betrokkenheid bij het corruptieschandaal zouden worden ontslagen.

Schoenendoos symbool van verzet

De schoenendoos is het symbool geworden van protesten tegen de corruptie in regeringskringen. Boze burgers zetten in veel steden lege schoenendozen bij de ingang van kantoren van de Halkbank. Maar de tolerantie voor ludieke protestacties neemt steeds verder af. De politie arresteerde een Turkse vrouw en verhoorden haar twee uur, omdat ze tijdens een toespraak van Erdogan als stil protest tegen de corruptie een lege schoenendoos omhoog hield.

Erdoğan was des duivels toen hij vernam dat de officier van justitie die het corruptieonderzoek coördineerde bij een tweede golf van arrestaties ook een van zijn zonen wilde laten oppakken. Aanklager Muammer Akkaş werd van de zaak afgehaald en de politie weigerde zijn bevel tot meer arrestaties uit te voeren. Erdoğan beschuldigde Akkaş ervan een ‘militant’ te zijn en zei op dreigende toon ‘Wij zijn nog niet klaar met jou’.

Honderden hoge politiemensen in heel Turkije en officieren van justitie zijn uit hun functie ontheven door de regering. Het gaat in de ogen van de premier, zijn ministers en de regeringsgezinde media namelijk niet om een onderzoek naar corruptie maar om een ‘poging tot moord’ een ‘soort juridische staatsgreep’ van een ‘bende binnen de staat’ tegen een democratisch gekozen regering. Daarom hadden de autoriteiten geen andere keus dan in de tegenaanval te gaan om de democratie te redden. Op allerlei manieren moeten daarom politie en justitie worden ‘gezuiverd’ van functionarissen die ‘instructies krijgen vanuit het buitenland’, aldus de premier. Hij weigert concreet namen te noemen, maar iedereen weet maar al te goed over wie hij het heeft:  Fethullah Gülen. Deze 72-jarige, invloedreijke islamitische prediker is de grote boosdoener volgens de AKP.

Sinds 1999 woont hij in zelfgekozen ballingschap in het dorpje Saylorsburg, in de Amerikaanse staat Pennsylvania. Eerst ging hij naar de Verenigde Staten voor een medische behandeling. Maar toen de Turkse justitie in 2000 een aanklacht tegen hem indiende, omdat hij de ‘seculiere staat omver wil werpen en een islamitische staat wil opzetten’, vond hij het verstandiger om in Amerika te blijven.

Fethullah Gülen, de Turkse Chomeini

Hij is een Turkse ayatollah Chomeini, zo beweren zijn tegenstanders. Net zoals de voormalige Iraanse religieuze leider in 1978 vanuit Parijs deed, probeert Gülen vanuit het buitenland zijn aanhangers te inspireren om in het vaderland een islamitische staat op te zetten.

Het bewijsstuk in de rechtszaak was een videoband waarop Gülen zegt: “Het bestaande systeem is nog steeds aan de macht. Onze vrienden die posities hebben in de wetgevende macht en in de bureaucratie moeten alle details leren en altijd op hun hoede zijn, zodat ze het systeem kunnen veranderen en productief kunnen zijn in naam van de islam”. Volgelingen van Gülen beweerden dat er met de band was geknoeid, maar dat hebben ze nooit kunnen bewijzen. De rechtbank sprak hem in 2008 vrij, maar het wantrouwen is bij de tegenstanders nooit weggenomen. Te meer niet doordat zijn geheimzinnige, sekteachtige beweging niet open en transparant is.

Aanhangers van de charismatische Gülen noemen hem ‘Leermeester’ (Hoca Effendi). Deze zoon van een dorpsimam uit het dorpje Korucuk zat maar een paar jaar op de basisschool. Daarna kreeg hij koranles van zijn vader en deed veel aan zelfstudie. Als tiener begon hij al met het delen van zijn kennis over de Turkse volksislam. Kenmerkend voor zijn interpretatie van de islam is dat het geïnspireerd is op het soefisme dat benadrukt dat de geboden en verboden van de Koran en de sharia slechts uiterlijke regels zijn en dat er diverse stadia van innerlijke nabijheid tot God bestaan. Verder legt hij de nadruk op het belang van studie, dialoog met christenen en Joden, Turks nationalisme, en vrije markt economie. Ondernemerschap, conservatief religieuze normen en waarden – gezin hoeksteen van de samenleving, vrouw ondergeschikt aan de man – religieuze opvoeding (tegen de evolutieleer van Darwin), hard werken, dicipline, liefdadigheid, zijn kenmerkend voor zijn leer. En voor de talloze scholen en internaten die zijn aanhangers in zo’n honderd landen hebben opgezet. Wetenschap en techniek staan daarin in hoog aanzien, en leerlingen worden er klaargestoomd voor zo hoog mogelijke posities in de samenleving. De vele vrome ondernemers in Turkije die de beweging financieel steunen worden ‘Anatolische tijgers’ of moslim calvinisten genoemd.

De beweging heeft grote invloed in Turkije. Al is de aanhang moeilijk met zekerheid vast te stellen, omdat er geen lidmaatschap is. Aanhangers zeggen altijd dat ze geïnspireerd zijn door Gülen. Als ze dat al zeggen, want de meesten verzwijgen dat, omdat ze op de arbeidsmarkt worden gediscrimineerd wanneer ze openlijk uitkomen voor hun sympathie voor Gülen. Naar schatting 3 miljoen tot 6 miljoen Turken zouden banden hebben met wat zij zelf de Hizmet (dienstbaarheid) beweging noemen. Het dagblad Zaman, spreekbuis van de beweging, is de grootste krant van Turkije met een dagelijkse oplage van rond 1 miljoen exemplaren.

Gülen-aanhangers trokken lange tijd samen op met de AKP-regering tegen hun gezamenlijke vijand, het leger, dat alles deed om te voorkomen dat vrome moslims belangrijke posities binnen de overheid konden bekleden. Na hun overwinning op de generaals ontstonden er breuklijnen in het verstandshuwelijk tussen de AKP en Gülen. Premier Erdoğan heeft duidelijk gemaakt dat hij geen islamitische beweging duldt die zich onafhankelijk opstelt.

Vechtscheiding

De heksenjacht die Erdoğan nu heeft onteketend onder Gülen-aanhangers bij politie en justitie is de meest dramatische uiting van een vechtscheiding tussen deze twee voormalige bondgenoten. Een nieuwe ‘onafhankelijkheidsoorlog’ noemt de premier de machtstrijd die het land tot op het bot verdeeld. De manier waarop hij en zijn aanhangers bezig zijn met het ‘verdedigen van de democratie’ is in de ogen van veel Turken en westerse bondgenoten een totaal verkeerde. Met de propaganda over een ‘poging tot staatsgreep’ en het ‘zuiveren’ van justitie en politie lijkt de AKP regering er alles aan te willen doen om alle macht aan zich te trekken, de aandacht af te leiden van het corruptieonderzoek en dat te willen dwarsbomen. Op die manier wordt de zwakke Turkse democratie niet gered maar het slachtoffer.

In oppositiekringen wordt al hardop gedroomd over ‘het begin van het einde’ van de huidige regering. Maar vriend noch vijand weet wat straks in het stemhokje eind maart bij de gemeenteraadsverkiezingen en in augustus tijdens de presidentsverkiezingen de doorslag zal geven. De slachtofferrol die premier Erdoğan zich heeft aangemeten of aversie van zijn autoritaire stijl en corruptie.

Voor de conservatieve achterban van de regering is corruptie niet zo zeer een morele kwestie, aldus professor Ersin Kalaycıoğlu. De politicoloog van de Sabancı universiteit in Istanbul benadrukt dat zolang de meeste kiezers er financieel op vooruit gaan, zoals in de afgelopen periode, hun stemgedrag niet erg zal worden beïnvloed door de verhalen over corruptie. Iedereen weet dat er altijd corruptie was, onder welke regering dan ook. Het feit dat de AKP zichzelf altijd heeft geafficeerd als een ‘AK’ (wit, schoon; dat wil zeggen niet-corrupte) partij wordt vooral door de oppositie uitgebuit.

Mogelijk dat de uitspraken van de huidiger voorzitter van het parlement, Cemil Çiçek, enige invloed hebben. Hij betreurde het dat justitie in Turkije niet onafhankelijk en onpartijdig is. En noemde corruptie een ‘chronische ziekte’. “Het maakt sociale waarden kapot, ondergraaft de overheid en de regels, en op die manier het gevoel van rechtvaardigheid. Het heeft drie tentakels: de politiek, de bureaucratie en de zakenwereld – een duivelse driehoek.”

Het gevecht tegen corruptie is een maatschappelijke strijd. Het is niet iets tijdelijks of alleen de verantwoordelijkheid van justitie, zo voegde hij er aan toe. Çiçek riep de Turkse burgers op zich te verzetten tegen corruptie en duidelijk te maken dat ze de praktijk niet goedkeuren.

Hoeveel AKP-stemmers het zal doen besluiten de partij de rug toe te keren is ongewis. Voor de twijfelaars komt er nog een probleem bij: geen van de oppositiepartijen biedt op dit moment een inspirerend alternatief.

 

 

Reageren




*

Dordtse Deniz mag al een jaar Turkije niet uit: ‘Ik hoop op vrijspraak’

Duizenden Turken beboet voor roken in auto, maar aantal rokers neemt nauwelijks af

Horendol van ongevraagde verkooptelefoontjes

Animo mkb-ondernemers voor Turkije daalt dramatisch