Artikelen:
Geniet van Istanbul met Marc Guillet

Ottomania, of: hoe de economische macht Turkije droomt van de terugkeer van het rijk van de sultan

20 apr
2013
Door: Marc Guillet
Er zijn nog geen reacties

in: Het Financieele Dagblad

Turkije maakt een snelle verandering door, met soms tegenstrijdige ontwikkelingen. Twee boeken bieden handvatten om dit complexe land te begrijpen.

Turkije is een groot, arm moslimland dat in cultureel opzicht enorm verschilt van het Westen en op het gebied van mensenrechten ver achterloopt op Europa: daarom kan het nooit lid worden van de Europese Unie. Althans, dat is het standpunt van de PVV, de ChristenUnie en een aantal andere partijen. De recente pogingen van premier Erdogan om het Turkse pleegkind Yunus te ‘redden uit handen van homoseksuele en christelijke pleegouders’, hebben dit negatieve beeld verder versterkt.

De debatten over religie en seks leiden bij zowel Nederlanders als Turken vaak tot irritatie en onbegrip omdat de echte kennis van zaken vaak ontbreekt, zo betogen Joost Lagendijk en Nevin Sungur in hun boek ‘De Turken komen eraan!’. Als het gaat om Turkije winnen ‘vastgeroeste opvattingen het al snel van genuanceerde afwegingen of een zakelijke beoordeling van het moderne Turkije’, vinden de auteurs. Lagendijk was ruim tien jaar lid van het Europees Parlement en vanaf 2002 voorzitter van de Turkije-delegatie. Hij woont sinds 2009 in Istanboel en is columnist bij de krant Today’s Zaman. Zijn Turkse vrouw, Nevin Sungur, is freelance journaliste en documentairemaakster.

In hun boek maken de auteurs duidelijk dat Turkije een complex en verwarrend land is dat midden in een radicaal transformatieproces zit. De oude kemalistische machthebbers — de aanhangers van Atatürk — met hun westerse levensstijl verliezen invloed. De nieuwe politieke en economische elite van vrome moslims verzet de bakens en bouwt aan een nieuw Turkije. ‘Daarbij maken zij regelmatig dezelfde fouten als hun voorgangers’, aldus Lagendijk.

De Amerikaanse antropoloog Jenny White, die sinds 1975 onderzoek doet in Turkije, maakt in haar uitstekende boek ‘Muslim Nationalism and the New Turks’ duidelijk dat het populaire cliché over een machtsstrijd tussen seculiere kemalisten en islamisten feitelijk geen hout snijdt. De meeste praktiserende moslims in Turkije zijn niet anti-seculier, maar verzetten zich tegen de autoritaire interpretatie van secularisme. White merkt op dat ‘veel sociaal conservatieve, vrome moslims voorstander zijn van globalisering, een liberale economie en wetten die zijn gebaseerd op individuele rechten, terwijl de sociaal-liberale kemalisten daar tegenstander van zijn’. De politieke islam heeft dus plaatsgemaakt voor een culturele moslimidentiteit, vooral onder jongeren. Zij zitten niet langer in het keurslijf van de kemalisten, noch in dat van de politieke islam.

De drijvende kracht achter het transitieproces is de partij voor Gerechtigheid en Ontwikkeling (AKP) van premier Erdogan. De AKP is een centrumrechtse conservatieve partij die islamitische normen en waarden propageert, maar ook voorstander is van de markteconomie en moderne democratie. Turkije heeft zich sinds 1983 ontwikkeld van een in zichzelf gekeerde en wantrouwige agrarische samenleving naar een dynamisch, zelfbewust en ambitieus industrieland dat nu de vijftiende economie is van de wereld. In 1980 bedroeg de Turkse export $ 3 mrd: voornamelijk katoen, tabak en hazelnoten. In 2011 was dit toegenomen tot liefst $130 miljard en worden er auto’s, koelkasten, vaatwassers, tv-schermen, meubels en machines geëxporteerd. De invloed van de militairen is in die tijd sterk ingeperkt.

De ontwikkelingen in Turkije zijn ingewikkeld en soms tegenstrijdig, zo wordt in beide boeken duidelijk. Vaak gaan ze schoksgewijs, zoals in de Ottomaanse tijd de militaire Mehter-kapel marcheerde: twee stappen vooruit, een stap achteruit. Dat leidt tot paradoxen. Zo zijn er vrijwel geen taboes meer, maar zitten er wel meer journalisten achter de tralies. De democratie neemt toe maar de premier treedt steeds autoritairder op. Toch haalt Erdogan steeds meer stemmen: 34% in 2002, 47% in 2007 en 50% in 2011. Er is minder discriminatie van soennitische moslims en religieuze minderheden zoals Joden, Grieks-Orthodoxen en Armeniërs, maar er zijn nog steeds geen gelijke rechten voor Alevieten en het enige Griekse seminarie in het land mag nog niet worden heropend.

Om de ontwikkelingen te kunnen begrijpen, is het belangrijk aandacht te schenken aan een nieuw paradigma dat zich de afgelopen jaren opdringt: het post-Ottomanisme, zo benadrukt White in haar boek. De nostalgie naar de geromantiseerde Ottomaanse tijd beïnvloedt talloze aspecten van het leven in Turkije. Minister van buitenlandse zaken Ahmet Davutoglu wil dat het nieuwe Turkije weer veel economische, culturele en politieke invloed krijgt in de voormalige Ottomaanse gebieden zoals de Balkan, het Midden-Oosten en Noord-Afrika.

Wie door de straten van Istanboel loopt, ziet hoe alomtegenwoordig het fenomeen ‘Ottomania’ inmiddels is. Winkels, restaurants en hotels krijgen namen uit de tijd van de sultans. In hippe wijken voor de upper middle class vind je juwelen, kleding, decoraties en andere producten in Ottomaanse stijl en kleuren. De verovering in 1453 van de christelijke stad Constantinopel, zoals Istanboel ooit heette, wordt met steeds groter vertoon gevierd. De soap Muhtesem Yüzyil, over het leven van sultan Suleyman de Prachtlievende, is al aan 50 landen verkocht. In Istanboel, Ankara en Mersin gaan Turken in groten getale naar opera’s en balletuitvoeringen over het leven van de sultans. Dat zou tien jaar geleden ondenkbaar zijn geweest.

De nostalgie naar de tijd van de sultans heeft soms verrassende gevolgen. In een poging om een politieke oplossing te vinden voor de bijna dertig jaar durende oorlog met de PKK grijpt Ankara terug op een Ottomaans concept: islamitisch broederschap. Zelfs de gevangen leider van de PKK, Abdullah Öcalan, herformuleert zijn eisen voor vrijheid en zelfbestuur nu in Ottomaanse termen en niet langer in separatistische taal. In zijn aankondiging van een wapenstilstand op 21 maart had hij het over de ‘gezamenlijke strijd van Turken en Koerden in de Eerste Wereldoorlog tegen het Westen’. Turken en Koerden dienen zich volgens de PKK-leider te ‘verenigen onder de banier van de islam’.

Het gaat in Turkije niet langer om ‘onafhankelijkheid’ maar om ‘samenleven’. Sommige analisten noemen Öcalan daarom al een ‘neo-Ottomaan’ en zijn vredesvoorstel een ‘pax Ottomana’. Premier Erdogan heeft in dit verband een ander taboe — de nationale eenheidsstaat — ondergraven door te zeggen dat de Turken ‘niet bang moeten zijn voor federalisme’ om de Koerdische kwestie op te lossen, ‘want in de Ottomaanse tijd had Koerdistan ook zelfbestuur’.

De panelen zijn aan het verschuiven in Turkije. Soms duidelijk, soms minder zichtbaar. Beide boeken bieden handvatten om dit complexe en intrigerende veranderingsproces beter te begrijpen.

De Turken komen eraan!, Joost Lagendijk en Nevin Sungur, Amsterdam, Uitgeverij Bert Bakker, 2013.

Muslim Nationalism and the New Turks, Jenny White, Princeton: Princeton University Press, 2013.

Reageren




*

Duizenden Turken beboet voor roken in auto, maar aantal rokers neemt nauwelijks af

Horendol van ongevraagde verkooptelefoontjes

Animo mkb-ondernemers voor Turkije daalt dramatisch

Trouwstoet in Turkije eindigt vaak in chaos