Artikelen:
Geniet van Istanbul met Marc Guillet

Turkse cultroman ‘Het leven in stukken’ nu ook in het Nederlands

3 nov
2011
Door: Marc Guillet
Er zijn nog geen reacties

Blog

Margreet Dorleijn en Hanneke van der Heijden, vooral bekend als de vertaalsters van de bestsellers van Orhan Pamuk, blijven onvermoeibaar doorgaan met het onder de aandacht brengen van Turkse literatuur in Nederland.

Het nieuwste boek dat door hun werk nu ook in het Nederlands te lezen is, heeft al vele jaren een cultstatus in Turkije. Het is de debuutroman ‘Tutunamayanlar’ (‘Het leven in stukken’) van Oğuz Atay.

Oğuz Atay is in Nederland nauwelijks bekend, maar in Turkije is hij erg geliefd. ‘Tutunamayanlar’ is nog steeds een van de best verkochte Turkse romans, hoewel het boek al in 1972 uitkwam. Inmiddels is het toe aan de 49ste druk, de vele roofdrukken niet meegerekend.

Behalve dit debuut schreef Atay nog drie romans, een bundel korte verhalen, en een toneelstuk – dat hele oeuvre verscheen in korte tijd. Atay, ingenieur, begon pas eind jaren zestig met zijn literaire werk. In 1977 stierf hij, 43 jaar oud.

‘Het leven in stukken’, zoals het boek in het Nederlands heet, is een met veel vaart geschreven roman, waarin de ingenieur Turgut Özben probeert te achterhalen waarom zijn vroegere boezemvriend Selim Isik zelfmoord heeft gepleegd.

Turgut spreekt in zijn zoektocht met vroegere vrienden van Selim, en stuit op allerlei teksten die Selim heeft achtergelaten, teksten in veel verschillende stijlen en genres. Al die verschillende brokken geven een beeld (of verschillende beelden) van Selim, en van Turkije, het land waarin beiden leven/leefden, en dat in de loop van de laatste twee eeuwen zoveel verschillende invloeden heeft ondergaan.

Turguts zoektocht roept vragen op: in hoeverre kennen we een ander? In hoeverre kennen we,
kunnen we trouw blijven aan onszelf? En wie zijn we zelf, wat maakt een mens tot wie hij is, een land tot wat het is? Intrigerende en actuele vragen, in Turkije, en in Nederland.

Fragment uit het boek:

‘Kun je wel? Mij misbruiken om indruk op dat meisje te maken?’ fluisterde Düzgen zachtjes in Çaliks oor.

Kutbay kwakte hem terstond tegen de grond: hij was geraakt door wat Düzgen had gezegd. Hij begon te huilen. Terwijl Düzgen over zijn pijnlijke rug wreef en overeind poogde te komen mompelde Kutbay:

‘Het is een donderse meid. Ze spot met alle gebruiken. Ze noemt haar vader een ouwe lul. Ze is heel vooruitstrevend. Ze gelooft niet in de schepper.’ Ze vertrokken en lieten het meisje achter in het zeildoekspansel. Onderweg begon Kutbay weer te zeuren.

‘Hadden we haar nu maar meegenomen. Ze drinkt ook nog merriemelkbier, kun je nagaan.’

 

Vertaalster Hanneke van der Heijden laat op de literaire website http://www.schwob.nl/

in dit blog http://bit.ly/rPqKBY zien hoe populair Atay nog steeds is.

Toen het huis in Taksim (Istanbul), waar Oğuz Atay zijn roman Tutunamayanlar heeft geschreven, door bouwvakkers onder handen werd genomen, leidde dat tot een verontrust stuk in de krant en talloze boze reacties van lezers van Atay.

Van der Heijden: ‘Toch is het pand in kwestie niet meteen historisch te noemen: de zakelijke grijze gevel van vijf verdiepingen dateert uit de jaren zestig. Het ging dan ook niet zozeer om de waarde van het pand als pand. Hier had, veertig jaar geleden, achter de ramen op de tweede verdieping, een schrijver zitten typen aan een boek dat inmiddels een icoon is: Oğuz Atay componeerde in dit huis Tutunamayanlar (‘Het leven in stukken’). In zijn roman gaat Atay (1934-1977) onder andere tekeer tegen de burgerlijke moraal, waar de ‘griplozen’ het tegen af moeten leggen. Juist de Turkse wooncultuur wordt door Atay, zelf ingenieur, als symbool voor dat burgerlijke leven opgevoerd. Dat nu net dit pand moest worden aangepast aan de eisen van de trendgevoelige medemens was dan ook wel erg ironisch.

Onder de vele reacties die het artikel opriep was ook een briefje van de nieuwe eigenaar van het appartementengebouw. De jonge directeur van een grote onderneming haastte zich te verzekeren dat het slechts om herstelwerkzaamheden ging. En nee, het voormalige woonhuis van Atay zou niet als luxueuze hotelruimte verhuurd worden. Het was overigens een bescheiden ruimte, zei hij, ‘precies het formaat voor een griploze’.

Terecht merkt Hanneke van der Heijden op dat Turkije vele Atatürkhuizen kent ‘maar nauwelijks schrijversmusea, of zelfs maar bordjes die aangeven waar de vele auteurs die iets met Istanbul te maken hebben, geboren zijn, gewerkt hebben of zijn doodgegaan.’

Het wordt tijd dat liefhebbers van Turkse literatuur – Turken en buitenlanders – de handen ineenslaan en er bij de autoriteiten op gaan aandringen bordjes aan huizen te bevestigen waar beroemde auteurs hebben gewerkt en gewoond.

Uitgeverij Athenaeum-Polak & Van Gennep prijst het boek als volgt aan:

‘Atay trekt alle registers open: verhalen in verhalen, woordgrappen, gedichten, passages uit een historische politieke catechismus, dagboekfragmenten, toneelteksten en lemmata voor de Encyclopedie der griplozen. In een symfonie van stemmen, gedachten en dromen wordt de hoofdpersoon geportretteerd. Tegelijkertijd presenteert de schrijver een ironische schets van het leven in Turkije, een onderzoek naar de vraag wat een individu maakt tot wie hij is en een kritische en hartstochtelijke liefdesbetuiging aan de taal. Het leven in stukken verscheen in 1972 en betekende een radicale breuk met het realisme en sociaalrealisme dat in die tijd in de Turkse literatuur de boventoon voerde.’

Citaten uit het nawoord

‘[V]oor Atay is taal geen medium om het verhaal te vertellen, de taal ís het verhaal. Lezers, gewend aan de gangbare realistische romans, waren overrompeld en verbijsterd, critici wisten niet goed wat ze met het boek aan moesten. Atay had in Turkije dan ook nauwelijks modernistische voorgangers, en modernisten uit het buitenland waren slechts bij een klein groepje lezers bekend. ‘In de jaren zeventig hadden hooguit tien mensen in Turkije Ulysses gelezen,’ zegt literair criticus Ahmet Oktay. Dat Oğuz Atay zelf zeer vertrouwd was met de Europese literatuur in het algemeen en de modernistische in het bijzonder, mag onder meer blijken uit de ontelbare intertextuele verwijzingen naar literaire procedés (die soms ook zijn overgenomen) uit het werk van onder meer Joyce en Nabokov.’

‘De Ataylezers van na 1984, aanvankelijk veelal studenten, waren, zo schrijft zijn biografe Yıldız Ecevit, niet alleen betoverd door Atays oprechtheid en uitbundigheid, ze herkenden zich vooral ook in de innerlijke strijd van de hoofdpersonen. Meer dan een avandgardistisch kunstenaar was Atay voor hen een zielsverwant, en zijn roman een referentiepunt voor gelijkgestemde zielen. De liefde, die ook vandaag de dag beleden wordt, onder meer op internetfora, is in de Turkse literatuur alleen vergelijkbaar met de massale betuigingen van genegenheid en bewondering die de dichter Nâzım Hikmet ten deel vallen.’

‘De immense invloed die Atay vanaf de jaren tachtig op jongeren had, werkt door in wat er sinds de jaren tachtig aan literair proza wordt geschreven. Na 1980 stond een nieuwe generatie Turkse schrijvers op die het modernisme en postmodernisme dat Atay in gang had gezet, de thema’s die hij had aangesneden, in hun eigen werk verder uitwerkten. Orhan Pamuk is van deze groep schrijvers de bekendste. Maar ook jongere schrijvers die zich minder zichtbaar met Atays thema’s bezighouden voelen zich aan hem schatplichtig. ‘Als Oğuz Atay dit soort romans geschreven heeft, dan kunnen we met het Turks alles,’ zei Hakan Günday (1976) in 2011 bij de promotie van zijn nieuwe roman. […] De Turkse literatuur is sinds de jaren negentig veranderd, speelser geworden, en dat is in belangrijke mate te danken aan Oğuz Atay.’

Oğuz Atay, Het leven in stukken. Vertaald door Margreet Dorleijn en Hanneke van der Heijden. Amsterdam: Athenaeum-Polak & Van Gennep, 2011.

ISBN: 978 90 253 6880 7

Aantal pagina’s: 768

Uitvoering: Paperback

Uitgever: Athenaeum-Polak & Van Gennep

Prijs: € 29,95

Reageren




*

Dordtse Deniz mag al een jaar Turkije niet uit: ‘Ik hoop op vrijspraak’

Duizenden Turken beboet voor roken in auto, maar aantal rokers neemt nauwelijks af

Horendol van ongevraagde verkooptelefoontjes

Animo mkb-ondernemers voor Turkije daalt dramatisch