Artikelen:
Geniet van Istanbul met Marc Guillet

Turkije en de blonde meid

12 jul
2008
Door: Marc Guillet
Er zijn nog geen reacties

‘Blijft Turkije een land van staatsgrepen of zijn we de weg ingeslagen naar een liberale democratie?’ Die vraag van een parlementarier van de regerende AK partij ligt dezer dagen op ieders lippen.

Aanleiding is de opzienbarende arrestatie van recentelijk gepensioneerde viersterren generaals op beschuldiging van lidmaatschap van de terroristische organisatie Ergenekon en het voorbereiden van een staatsgreep. Het schandaal houdt heel Turkije in de greep. Elke dag staan kranten en tv-uitzendingen bol van nieuwe onthullingen en verontwaardigde reacties van aanhangers van de militairen.

Tegenstanders van de islamitische AK partij gaan de straat op. Hun woede richt zich vooral tegen de ‘islamofascist’ en ‘EU-slaaf’ premier Erdogan ‘die van Turkije een tweede Iran wil maken’ en die Ergenekon gebruikt ‘om de oppositie te intimideren’ en zo ‘wraak neemt voor het proces tegen zijn partij’. Verontwaardigde betogers vergelijken Erdogan met Hitler en Stalin. Foto’s van de gearresteerde ‘patriotten’ worden omhoog gehouden temidden van een zee van bloedrode Turkse vlaggen.

Op T-shirts is de beeldtenis afgedrukt van Mustafa Kemal Atatürk, de oorlogsheld, revolutionair en oprichter van de moderne, seculiere republiek in 1923. Een van de ‘kemalistische’ demonstraten heeft de handtekening van Atatürk als tatoeage op zijn arm. De gearresteerde oud-generaal Sener Eruygur – aangemerkt als een van de leiders van de samenzwering om de democratie te ondermijnen – wordt geprezen als een ‘intellectuele Atatürk democraat’. De menigte scandeert ‘de Ergenekon-leugen is een Amerikaans komplot’.

De opwinding is begrijpelijk. Nooit eerder zijn zulke hoge militairen gearresteerd op verdenking van het smeden van een coup. Het leger heeft sinds 1960 vier staatsgrepen gepleegd, een premier en enkele van zijn ministers na een showproces opgehangen, duizenden politici, intellectuelen, vakbondsleden, linkse, rechtse, religieuze en Koerdische activisten gearresteerd, gemarteld, gedood of een beroepsverbod opgelegd. Anders dan in Spanje, Griekenland en Portugal is daarvoor in Turkije niet een militair ter verantwoording geroepen. Generaaal Kenan Evren, de leider van de junta van 1980 tot 1983 liet in de door hem verordonneerde nieuwe grondwet opnemen dat hij noch zijn kameraden gestraft mochten worden voor de staatsgreep.

Tot voor kort had slechts een enkeling gehoord van het geheimzinnige, paramilitaire netwerk van extremistische nationalisten dat zichzelf Ergenekon noemt. Al jaren waren ze bezig om ‘Turkije te redden’ door het plegen van aanslagen, politieke moorden en psychologische oorlogvoering, maar ze werden vooral actief nadat de islamitische AK partij in 2002 aan de macht kwam.

De anti-terreureenheid van de politie kwam leden van het netwerk op het spoor na de bomaanslag tegen de militant-kemalistische krant Cumhuriyet en de moord op toprechter Mustafa Özbilgin van de Raad van State in 2006. Deze aanslagen moesten de indruk wekken en werden in de media veroordeeld als ‘islamitisch terrorisme’. Betogers trokken de straat op om te protesteren tegen de AKP-regering wegens het ‘aanmoedigen’ van dit ‘religieus geinspireerde’ terrorisme.

Vorig jaar juni ontdekte de politie bij een huiszoeking in Istanbul een kist met 27 handgranaten en 18 ontstekingsmechanismen voor explosieven. Het materiaal was afkomstig uit legervoorraden en de handgranaten hadden dezelfde serienummers als die waren gebruikt bij de aanslag op de krant Cumhuriyet. Degene die de aanslagen had beraamd was oud-legerkapitein Muzaffer Tekin. Hij sloeg op de vlucht, probeerde zelfmoord te plegen, maar werd net op tijd door de politie gearresteerd. Er doken foto’s op van Tekin met twee notoire celebrities: generaal Veli Kücük, oprichter van de beruchte spionage- en contra-terreur eenheid JITEM binnen de paramilitaire gendarmerie; en advocaat Kemal Kerincsiz, de extreme nationalist die talrijke processen uitlokte tegen prominente schrijvers en intellectuelen – onder wie Orhan Pamuk – wegens het ‘beledigen van de Turkse identiteit’. De handgranaten waren eigendom van een lid van een racistische organisatie onder leiding van de gepensioneerde kolonel Fikri Karadag. Aspirant-leden van zijn organisatie moeten met een hand op een pistool zweren dat zij ‘zuiver van Turks ras’ zijn en dat zij ‘met liefde zullen doden en gedood worden’ voor hun heilige missie om Turkije te zuiveren van buitenlandse invloeden en ‘landverraders’.

De onthullingen in de Turkse pers lezen sindsdien als een thriller. Het politieke weekblad Nokta, dat een grote reputatie heeft op het gebied van onderzoeksjournalistiek, publiceert in maart 2007 fragmenten uit de dagboeken van admiraal bd. Özden Örnek. Daaruit blijkt dat de toenmalige commandant van de gendarmerie, generaal Sener Eruygur, en de toenmalige commandant van de landmacht, generaal Hursit Tolon, in 2004 en 2005 actief voorbereidingen troffen voor een coup. Politieonderzoek bewees de authenticiteit van de dagboeknotities. Omdat de chef-staf van de strijdkrachten niets wilde weten van een staatsgreep begonnen ze op eigen houtje aan een plan te werken om media, studenten, vakbonden en kemalistische organisaties tegen de regering op te zetten onder de codenaam ‘Sarikiz’ (Blonde Meid).

De redactielokalen van het tijdschrift Nokta worden op last van een miliataire aanklager drie dagen doorzocht. Alle computers en archiefmateriaal worden in beslag genomen. De uitgever zwicht voor de intimidatie en heft het blad op.

Maar het onderzoek gaat door onder leiding van de gedreven officier van justitie Zekeriya Öz. Veel Turken zijn aanvankelijk sceptisch. “Deze zaak zal ook wel in de doofpot verdwijnen om de betrokkenheid van hoge functionarissen in het leger en het staatsapparaat te verdoezelen”, klinkt het cynisch in koffiehuizen. Zo gaat het immers altijd. Bij voorbeeld na het auto-ongeluk in 1996 bij het plaatsje Susurluk. In de Mercedes zaten een hoge politiechef, een voortvluchtige maffiabaas die werd gezocht voor diverse politieke moorden, een rechtse Koerdische parlementarier en een voormalige schoonheidskoningin. Het Susurluk-schandaal groeide uit tot het symbool van de banden tussen politie, staat en maffia. Het deksel ging op de beerput, want de hogere bazen binnen de veiligheidsdiensten, onder wie generaal Sener Eruygur, dienden buiten schot te blijven.

De huidige aanklager van het Ergenekon-schandaal pakt echter ook verdachten in de hoogste regionen aan. Sommigen noemen hem daarom een kamikazepiloot. Het is echter best mogelijk dat de huidige generale staf het onderzoek in eigen gelederen gedoogd om de rotte appels te laten verwijderen zodat de reputatie van het leger weer wordt opgepoetst.

In januari volgt een nieuwe arrestiegolf: 33 verdachten worden opgepakt, onder wie ex-generaal Kücük en provocateur-advocaat Kerincsiz. De bende was van plan om Nobelprijswinnaar Orhan Pamuk te vermoorden – een ‘hitman’, Selim A., was al gevonden evenals een Glock revolver en de beloning voor de moord, 1 miljoen euro. Anderen op de dodenlijst van ‘landverraders’ waren onder meer de Koerdische activiste Leyla Zana, Koerdische parlementariers en de burgemeester van Diyarbakir.

De scherpe polarisatie tussen de autoritaire kemalistische elite, die haar privileges en machtspositie wil beschermen, en de liberalen bereikte vorig weekend een nieuw hoogtepunt toen de viersterrengeneraals achter de tralies verdwenen in afwachting van hun proces. ‘Turkije begint helaas steeds meer op een bananenrepubliek te lijken’, verzucht de liberale analist en anchorman Mehmet Ali Birand (67), die alle staatsgrepen meemaakte en een boek schreef over de coup van 1980.

Optimisten spreken van een historisch keerpunt. Historisch is het zeker dat zelfs de hoogste generaals als gewone burgers worden berecht. Maar of het een keerpunt wordt in de richting van een liberale democratie is onzeker. Turkije is een land van een stap vooruit en twee achteruit. Opmerkelijk is bij voorbeeld dat het parlement zelden probeert zijn machtspositie ten opzichte van de militaire kaste te versterken. Zo is nu slechts een handjevol parlementariers voorstander van een parlementaire enquete naar het Ergenekon-schandaal.

Uit zichzelf zullen de generaals hun vetomacht in de politiek niet opgeven.

De krant Taraf onthult steeds weer nieuwe interne militaire documenten waaruit die oude mentaliteit spreekt. Zoals het geheime plan om samen te werken met bestuurders van universiteiten, bevriende media en kunstenaars ‘om de samenleving op een lijn te krijgen met de opvattingen van de Turkse strijdkrachten’.

Reageren




*

Dordtse Deniz mag al een jaar Turkije niet uit: ‘Ik hoop op vrijspraak’

Duizenden Turken beboet voor roken in auto, maar aantal rokers neemt nauwelijks af

Horendol van ongevraagde verkooptelefoontjes

Animo mkb-ondernemers voor Turkije daalt dramatisch